Jagodinska gimnazija u XIX veku

Prva srednja skola u Jagodini pod nazivom "Gimnazijska realka" pocela je sa radom 26. novembra 1869. Za prve nastavnike u Jagodinskoj realki postavljeni su: Maihajlo Markovic, suplent, koji je predavao srpsku gramatiku, zemljopis, racunicu i nemacki jezik, ucitelj Pavle Miletic, koji je predavao crkvenu istoriju i ucitelj Djura Jaksic, koji je predavao crtanje i krasnopis. Skola je zapocela rad u novopodignutoj skolskoj zgradi, opremljenoj za tadasnje uslove veoma lepim skolskim namestajem.
Na molbu gradjana Jagodine, 1873, godine ministar prosvete Stojan Novakovic dozvolio je otvaranje treceg razreda. Primljen je jos jedan nastavnik. Promenjeno je ime skole u "polugimnaziju". Dve godine kasnije, 1875, Jagodinska polugimnazija menja ime u "Nizu gimnaziju". Pocetkom skolske 1879/80 upisan je i IV razred u kome su bila 4 ucenika. Za vreme obelezavanja stogodisnjice Kocine krajne, 1888. godine, ucenici Jagodinske nize gimnazije stupili su u strajk zbog iskljucenja jednog njihovog druga iz skole. To je bio prvi strajk ucenika ove skole. Trajao je dva dana i zavrsio se kaznjavanjem velikog broja ucenika.
Godine 1898. doneta je odluka o ukidanju Jagodinske gimnazije,a vec pocetkom skolske 1898/99. godine u Jagodini je otvorena privatna gimnazija. U njoj su predavali honorarno uglavnom nastavnici u penziji i nastavnici Muske uciteljske skole iz Jagodine koja je pocela sa radom 1898. godine. Ukazom od 31. jula 1902. godine ponovo je u Jagodini otvorena drzavna cetvororazredna Gimnazija.

Prvi Srpski Ustanak

Razbijeni Srbi ipak ne izgube prisustvije duha, ni kuraži, da za slobodu svoju mreti nežale; stanu se opet u Crnom-vrhu za napad na Turke skupljati. Kara-Đorđe ode u Temnić, pa potom i u Levač, te sav narod okruga Jagodinskog na oružije podigne; pa po drugi put sa većom vojskom na Jagodinu 16. marta dođe, sa sviju strana Jagodinu obkoli i na juriš varoš uzme, mnoge Turke pobije i zarobi, koje ozlojeđeni Srbi zbog prve bitke sve izseku, varoš opljene i zapale.

No Dahija Kučuk-Alija kako je saznao, da Kara-Đorđe veliku vojsku opet kupi da na Jagodinu udara, i kad je čuo da on na Jagodinu ide, iziđe iz Jagodine sa Gušancem-Alijom i sa 1000 njegovi Krdžalija, pređe Bjelicu i provuče se kroz Crni-vrh preko Lipara, udari na Kragujevac, i odatle preko Belosavaca i Koraćice na Topolu, gdi Kara-Đorđevu kuću, vodenicu, ambar čardake, i druge zgrade popali, ranu svu pokupi i ode Beogradu.

Kara-Đorđe kad osvoji Jagodinu ostavi tu Jagodinske starešine da obdržavaju red i poredak u narodu, da čuvaju da nebi Turci od Ćuprije prodrli, i da vojsku svagda pripravnu imadu. Pa se sa svom svojom vojskom krene za Kučuk-Alijom i Gušancem u poteru. No kako su oni po izmakli bili; Kara-Đorđe u putu ostavi pešake, da polako idu, uzme sve konjanike i najkraćim putovima koje je on poznavo pojuri, da bi Kučuk-Aliju preteko, no jedva ga na konaku u Ropočevu stigne; i kad vidi da su se Turci oko vatri koje su naložili bili, razazurili - raskomotili - on onda zapovedi te konjanici konje odjašu i podalje od Turaka u jednom lugu povežu; pa onda uzme ljude, i potajno prikuči se bliže Turaka, pa na one koji su oko vatre sedili i ležali iz pomrčine opali iz pušaka, i ubije deset Turaka i mnoge ji rani, i htene ji još tući, no Turci u Talambase učine uzbunu i odma vatre pogasu pa ne spavajući svunoć, u zoru pojašu konje i odjure preko sela Vrčina Beogradu.

Kad Kučuk-Alija sa Turcima iz Ropočeva pobegne. Kara-Đorđe sutradan posle podne u dva sata u Ropočevu dočeka vojsku koja je za 14 sati od Jagodine došla, pa je raspusti kućama da vojnici svoje poslove svršavaju, i da su uvek gotovi da na poziv u boj pođu. Pa učini poruke i razašlje pisma po svoj Srbiji da se narod gdi nije usto protivu Turaka, na ustanak pokrene, i da se oko oni varoši iz koji Turci nisu isterati ili pobegli, i oko gradova, čuva da u sela Turci neizlaze, i da se u narodu održava red i poredak; a pored toga da sve starešine, sa pojedno dva do tri glavna čoveka na skupštinu u Ostružnicu 9. Aprila dođu.

...

Od početka ustanka, do odlazka Bećir-Paše u Bosnu, razbio je kara-Đorđe sa Srbima Turke na 24 mesta, i to lično on predvodeći vojsku, prvo u manjim bojevima: na Sibnici, Orašcu i Vrbici, - Kragujevačkog, i Drlupama i Ropočevu, Beogradskog okruga, u većim bitkama; na Rudniku Rudničkog i Batočini Kragujevačkog okruga; na Jagodini dvaput, prvije put bio suzbijen, a drugi put kad je više vojske pribrao, na juriš ju je osvojio. Posle toga, pod Vojvodom Vasom čarapićem na Leštanima; u više bojeva oko Topčidera, i oko Vračara; potom, lično na Požarevcu, gdi mu se Turci predadu, na Smederevu gdi Turke iz Varoši stera u Grad, i Grad u Muaseli, odatle opet u više bojeva na Vračaru, na Sopotu, Kumodražu i Željezniku. A na Jugo-Zapadu pod Vojvodom Jakovom Nenadovićem na Beljinu 23. Februara, na Valjevu i u Svileuvi 28. Februara, na Šabcu gdi je Varoš osvojen, 7. Marta, na Čokešini 18. Aprila, i na Šabcu opet, gdi su Turci 20. Aprila Grad Šabački Jakovu predali. Posle toga omanji bojeva na Lešnjici, Lipnici i Loznici, i opet na Šabcu, i pored ti više, i omanji bojeva i čarkanja Srbi sa Turcima imali su i na drugim mestima; i svuda Turci pobeđivani bili su, i iz ovi označeni mesta prognati.


Izvodi iz knjige Konstantina N. Nenadovića o Karađorđu, izdate u Beču, 1883. godine

Jagoda krcmarica

Jedna od legendi kako je Jagodina dobila ime je i prica o krcmarici Jagodi.
Evo price o njoj, preuzete sa Wikipedije:

Romantičari, maštari, pominju krčmaricu Jagodu, sa dvorima i hanom na Crvenom bregu iznad groblja, u čijem je podnožju raslo selo, nazvano po njoj Jagodina. Krčmarica Jagoda je, kazuju njeni poštovaoci, po suncu služila goste a pod sjajem meseca, sa 40 razbojnika, napadala i pljačkala bogate karavane kraj Carigradskog druma. Trajalo bi to do u beskraj, da i legenda nema kraj, pa se veli da je u jednoj pljački srela mladića, pred čijom je lepotom zadrhtala njena razbojnička ruka. Iznevereni prijatelji su je pustili da ga povede u svoje dvore, ali joj izdaju nikada nisu oprostili. Jedne noći nestao je u plamenu Jagodin han, nad čijim se zgarištem, u mrklim noćima, godinama čulo njeno jezivo kikotanje. Stariji pamte da je kraj groblja postojao komad neobrađenog zemljišta, koji se do skoro nazivao opštinska utrina, a nekad davno Jagodina livada. U vreme Turaka, od seoceta u podnožju Crvenog brega, izrašće njihovo naselje, koje će nazvati Jagodina palanka, pa otuda docnije i ime Jagodina.